نشریه خبری کافه نیوز دالاس

قلعه سلاسل

در ته يكي از كوچه هاي شهر شوشتر، ديواره اي در حال ريختن را مي توان ديد كه در لابه لاي ديوارهاي بي قواره بتني و سيمانی امروزي با تلاش بسيار سعي در نشان دادن خود دارد.

۳۳۸

- Advertisement -

درهنگام ورود در سمت راست، تپه ای را مشاهده می کنید که گویی با تلی از خاک و نخاله های ساختمانی ساخته شده است و در سمت چپ و تقریبا روبرویتان ساختمان هایی را مشاهده می کنید که گویا بعدها به بنا افزوده شده است. امروزه تپه را طناب کشی کرده اند و شما می توانید از مسیرهای مشخصی بالای تپه بروید. مسیر بسیار عادی است گویی از یک تپه با شیب بسیار سبک بالا می روید تا اینکه جلوی شما دیواره ای از خاک را مشاهده می کنید همانند یک بن بست. کمی جلوتر بروید در سمت چپ شما، حفره قرار دارد که دریچه ای فلزی بر روی آن گذاشته اند که مبادا کسی بر اثر بی احتیاطی درون آن بیافتد و نقش نورگیر و هواگیر را ایفا می کرده است. در سمت راست درگاهی را می بینید که بیشتر مواقع قفل است اما چون در آن نرده ای است می توانید درون آن را ببینید. امروزه خوشبختانه در بسیاری مواقع این در باز است و شما می توانید از پله های آن پایین بروید. اما آگاه باشید که پله هایی بلندی از شما استقبال می کنند و پس از گذراندن 40 تا 50 پله به اتاق هایی می رسید که با دالون هایی به یکدیگر مربوط هستند. این دالون ها و اثاقها وسرسراها که با هنر و ظرافت خاصی در دل این تپه خاکی ساخته شده است به شوادان معروف است. در این شوادان ها با راحتی تفاوت دمای بالا و پایین دژ را احساس می کنید و به راحتی پی به اندیشه والای ابرار و نیاکانمان می برید که شهری زیر زمینی را برپا ساخته اند تا بتوانند به راحتی در زیر زمین زندگی کرده و آماده دفاع باشند بدون آنکه گرمای هوا آن ها را سست سازد. آری اینجا زیر دژی است که با دالونهای تو در تو به هم وصل است و چه بسیار نیرو و فرماندهانی که می توانستند در این دژ سکنی کنند و از دشمن در امان باشند و در حالیکه دشمن پس از ورود به دژ در این اندیشه است که دژ تسخیر شده است  همچون حکایت افسانه ای اسب تراوا از این دالون ها بیرون آمده و بر دشمن بتازند و او را غافلگیر کنند. آری شاید بتوان گفت قلعه سلاسل اسب تراوا ایران زمین است با این تفاوت که آن افسانه ای بیش نیست اما این یکی واقعیتی قابل لمس است.

اما سلاسل به چه معناست؟ سلاسل به معنی‌ زنجیر است. در گذشته در امتداد یکی از شعبه های رودخانه کارون که بند شادروان در آن بنا شده است  تعدادی از قایق ها زنجیر وار به هم متصل شده بودند که نقش پل قایقی را ایفا می کرده اند و چون قلعه سلاسل به آنها دید داشته است به این نام شهره گردید. برخی دیگر بر این باورند که در قرن چهارم هجری شخصی به نام سلاسل اقدام به مرمت این کهن دژ نموده است و از این روی نام او بر این دژ مستحکم باقی مانده است.

گروهی دیگر می گویند به دلیل اتاق ها و دالون های تو در تویی که شبستان و اتاق های این دژ‍ کهن را همچون دانه های زنجیر به هم دوخته است نام سلاسل بر آن نهاده اند.

بهر حال نام این دژ، دژی مستحکم بوده بگونه ای که آوازه غیر قابل تسخیر بودن آن در تمام دوران پیش و پس از اسلام برای همگان روشن بوده است. مشهور ترین نوشتار در مورد قلعه سلاسل توسط مادام دیولافوآ باستان شناس معروف فرانسوی که از طرف دولت فرانسه به خوزستان اعزام شده بود می باشد که در سال 1881م در باره قلعه می گوید:

قلعه سلاسل اقامتگاه رسمی والی خوزستان است، و در روی کوهی که مانند فلات کوچکی است قرار دارد. در پای این کوه هم یکی از شعب کارون که شطیط نام دارد عبور می کند، و ساختمانها و استحکاماتی که از عهد ساسانیان باقی مانده اند آن را از طرف شهر قابل دفاع می سازند.

آری از زمان ساسانیان این دژ مستحکم و پا برجا ایستاده است . در ۱۷۰۰ سال پیش در جنگی که بین سپاه شاپور ساسانی و سپاه والریانوس، امپراتور روم درگرفت، شاه ایران شکست سختی بر لشکر رومیان وارد آورد و در نتیجه والریانوس امپراتور روم به اسیری در آمد و در همین قلعه سلاسل به زندان افکنده شد و اینگونه نام قلعه سلاسل، ترس بر اندام دشمنان ایران زمین می انداخته و خاطرات تلخی را برای آنها یادآوری می کنند و امروزه فرزندان رومیان به سرزمین ما آمده و بر ویرانه های قلعه ای که روزگاری پدران آنها از آن بیم و هراس داشتند می نگرند و بسیار خرسند هستند که این کابوس پایان یافته است، البته نه با تلاش و قدرت آنها، بلکه به دلیل ناآگاهی و کم خردی ما این اتفاق افتاده است و این ناآگاهی تا دوره هایی پس از انقلاب نیز ادامه داشته است و از اتاق ها و محوطه های گوناگون آن بعنوان اداره های دولتی و انبار استفاده می شده است.

اما پیشینه این دژ محدود به دوران ساسانی نمی شود بلکه به دورانی کهن تر باز می گردد و این دژ را به دوران هخامنشیان نسبت می دهند اما شوربختانه بخشهای هخامنشی این دژ بسیار آسیب دیده است و در دوره های دیگر بر روی آثار آنها بناهایی با کاربردهای خودشان ساخته اند.

اما پیش از پی بردن به پیشینه هخامنشی این دژ در پی کاوشهای باستان شناسی و به دست آمدن سفال های عصر اشکانی، وجود قلعه در دوران اشکانی (حدود2000سال پیش) ثابت شد. اما در کل دژ شکلی شبیه به یک بیضی نامنظم دارد و اگر از راه دیگری که طناب کشی شده است بالا بروید به یک نمای زیبایی از رودخانه مشرف به دژ دید پیدا می کنید و در خواهید یافت که ابرار و نیاکان نیک اندیش ما چگونه این دژ را در بین رودخانه محصور کرده اند تا دشمن نتواند به آن نفوذ نماید. قلعه سلاسل نه تنها خاطرات بسیاری از پیش از اسلام دارد، در تاریخ ورود اسلام نیز خاطراتی بسیار در سینه خود دارد و شاید این دژ تنها جایی است که پا به پای بزرگترین رخدادهای تاریخی ایران پیش رفته و تاریخ ایران را در نوردیده و خاطراتش را در ذهن خود نگهداشته و امروز آنها را با وقار و سنگینی خود به ما عرضه می کند. از جمله دیگر رخداد های بزرگ تاریخی این مرز و بوم که این دژ به خود دیده است و در آن نقش ایفا کرده است، مقاومت سپاه هرمزان، آخرین سردار ایرانی در برابر عربها در سال 17 هجری قمری بوده است که پس از 6 ماه و بنا به نوشته برخی منابع تا دو سال این مقاومت به طول انجامیده است. این دژ تاریخی بارها رو به ویرانی نهاده و تعمیر شده است. یکبار به دست فتحعلی خان پسر واخشتوخان در قرن 11 هجری و دفعه دیگر در سال 1237 بدست محمد علی میرزای دولتشاهی بار دیگر به امر نظام السلطنه حسینقلی خان مافی در 1307 مرمت کامل شده است. در دهه 40 باقیمانده قلعه را ویران کرده اند و از مصالح آن در قسمت غربی قلعه ساختمان ادارات دارائی قند و شکر و غله و دخانیات ساخته شد که این ویرانی بزرگترین صدمه را به آثار باقیمانده زد و سبب شد که فقط قسمتهایی از طبقه اول بناها باقی بماند.  این کهن دژ تا دوران پهلوی اول اهمیت خود را از دست نداده  و همچنان به عنوان یک مرکز مهم حکومتی به حیات خود ادامه می‌داده است.

اما اگر به سمت قسمت غربی و ساختمان های بنا شده بروید و از راهروی آنها گذر کرده و به پشت دژ بروید به پله هایی خواهید رسید که شما را به زیر دژ هدایت می کند و اگر خوش شانس باشد و در این فضای زیر زمینی که با کمک از طبیعت سنگی و تراش سنگها ایجاد گردیده است وارد شوید با نورپردازی امروزی انگار وارد یک قصر مجلل زیر زمینی و خیالی شده اید. ایجاد شبستان بزرگ در کنار نهر قدیمی و در زیر دژ و در دل صخره سبب گردیده است که این زیر زمین طبیعی در فصل تابستان اختلاف درجه ای در حدود 20 درجه نسبت به سطح دژ را سبب گردد و می توان پنداشت که شوادان های موجود در شهر شوشتر الهامی از این پدیده باستانی می باشند. همه این فضا در اختیار ساکنین قلعه بوده و ایجاد خندق در جبهه جنوبی قلعه سلاسل دسترسی به آن را برای عموم غیر ممکن می ساخته  است. در ساخت این فضاها تا آنجا که ممکن بوده از سنگ طبیعی استفاده کرده اند و جاهائی که غیر منظم بوده است با ایجاد دیوارهای الحاقی آنها را به طرح هندسی در آورده اند. سقف این فضای زیر زمینی را سنگ کوهی که دژ بر روی آن بنا شده است، تشکیل داده است و هر کجا که سنگ در اثر آب باران سوراخ شده و یا بیم ریزش می رفته است بوسیله طاق های آجری گهواره ای و دور چین آنرا پوشانده یا تقویت کرده اند.

علاوه بر این با توجه به عبور نهر داریون از زیر قلعه، و اشراف آن بر بند میزان و پل بند شادروان، این قلعه مرکز مدیریت آب منطقه نیز بوده است و در واقع جنبه دوگانه ای به قلعه سلاسل بخشیده است. ویژگی منحصر به فرد قلعه سلاسل، عبور نهر تاریخی داریون از اقدامات دوره هخامنشی است. این نهر به منظور آبیاری اراضی میانی رودخانه شطیط و شاخه گرگر ( دو شاخه رودخانه کارون) ساخته شده است. نهر داریون از طریق 8 دهانه آبگیر از رودخانه کارون تغذیه می شود، آب جمع آوری شده از آبگیرها از طریق دو کانال فرعی و اصلی از بستر زیر قلعه عبور می کند و در ضلع جنوبی قلعه به صورت رو باز نمایان می شود و تا دشت میان آب امتداد می‌یابد و اراضی دشت میان آب را آبیاری می کند. وجود پلکانهایی از درون قلعه سلاسل به نهر، کار برداشت آب را از داریون ممکن می ساخته است. از طریق همین نهر است که قدمت دژ به دوران هخامنشیان تخمین زده شده است و این نهر مهر تأییدی بر سن و سال این دژ پیر می باشد. طبق اطلاعات محلی به نظر می رسد شوادان های خانه های محله های مجاور به شوادان قلعه که در نوع خود بی نظیر است ارتباط داشته است البته این ارتباط بعدها ایجاد شده است وگرنه تا پیش از آن ورود به این دژ امری محال به نظر می رسیده است و بسیاری بر این باور هستند که این دژ راهی مخفی برای فرار در صورت غلبه دشمن بر منطقه های زیر زمینی نیز داشته است که هنوز این امر اثبات نشده است.

با توجه به عملکرد نظامی و مهندسی دژ، در دوره های گوناگون بنا بر نیاز آن روزگاران فضاهای گوناگونی در آن شکل گرفته است. این فضاها عبارتند از:

خندق و حصار دژ

حیاط ها

آشپزخانه

نانوایی

زندان موقت

سربازخانه

حمام

اصطبل

شوادان

نقارخانه

کت ها ( حفره هایی مه در کناره های نهرها ایجاد شده که نسیم رودخانه باعث خنک شدن این حفره ها می شود و محلی دنج برای استراحت و تفریح می باشد)

کوشک

برج و بارو

پل

حرم(محل اسکان خانواده حاکم)

گاه های مناسب برای سفر به سلاسل : فصل زمستان و اوایل بهار می باشد. از میانه های بهمن تا میانه های بهار فصل مناسب بازدید از شوشتر و قلعه زیبای سلاسل می باشد. دیدار از این دژ باعث بر انگیختگی غرور ملی در هر ایرانی می شود و به امید آنکه با درایت بیشتر به پاسداشت این داشته ها بکوشیم.

- Advertisement -

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.